De Elfstedentocht is misschien wel het bekendste schaatsevenement van Nederland. Officieel heet de tocht de Elfstedentocht en hij voert langs de elf historische steden van Friesland. Het is geen gewone wedstrijd, maar een legendarische tocht van bijna 200 kilometer over natuurijs.
De route begint en eindigt in Leeuwarden en loopt verder langs Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum. Onderweg rijden de deelnemers over meren, vaarten en smalle slootjes. Vooral op open water kan de wind vrij spel hebben, wat de tocht extra zwaar maakt.
De Elfstedentocht wordt alleen verreden als het ijs overal dik genoeg is. Dat gebeurt niet vaak. De laatste officiële tocht was in 1997. Sindsdien wachten duizenden schaatsliefhebbers elk jaar hoopvol op een strenge winter. Zodra het hard genoeg vriest, stijgt in heel Friesland de spanning: zou “It giet oan” weer klinken?
De Elfstedentocht is meer dan een sportevenement. Het is een stukje Friese cultuur en saamhorigheid. Langs de kant staan duizenden toeschouwers, dorpen leven mee en vrijwilligers zorgen voor stempels, koek en warme drank. Wie de tocht uitrijdt, ontvangt het felbegeerde Elfstedenkruisje – een symbool van doorzettingsvermogen en karakter.
De Elfstedentocht leeft in het hart van iedere Fries – en eigenlijk van heel Nederland.
De geschiedenis van de Elfstedentocht gaat veel verder terug dan de eerste officiële editie.
Ontstaan van de traditie
Al in de 18e en 19e eeuw werden er in Friesland lange schaatstochten gereden langs de elf steden. In 1848 werd bijvoorbeeld al melding gemaakt van een tocht langs alle steden op één dag. Het waren geen georganiseerde wedstrijden, maar tochten uit liefhebberij, uithoudingsvermogen en soms ook om een weddenschap te winnen.
Oprichting van de Vereniging
De eerste officiële Elfstedentocht werd in 1909 georganiseerd. Dat gebeurde nadat enkele Friese schaatsers het initiatief namen om de tocht beter te regelen. In datzelfde jaar werd de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden opgericht. Deze vereniging organiseert sindsdien alle officiële tochten.
Heroïsche edities
In totaal is de Elfstedentocht vijftien keer verreden (1909–1997). Sommige edities kregen bijna mythische status:
- 1963 – De hel van ’63
Deze tocht staat bekend als de zwaarste ooit. Het vroor streng, er stond een harde oostenwind en veel deelnemers haalden de finish niet. Slechts een klein deel van de duizenden schaatsers reed de tocht uit. - 1985 en 1986 – Twee winters achter elkaar
Na 22 jaar wachten werd de tocht in 1985 eindelijk weer gereden. Tot verrassing van velen kon hij in 1986 opnieuw plaatsvinden — uniek in de geschiedenis. - 1997 – De laatste tot nu toe
In januari 1997 werd de meest recente Elfstedentocht verreden. Sindsdien wachten schaatsliefhebbers elk jaar op een winter die koud genoeg is.
“It giet oan”
Wanneer het ijs overal dik genoeg is (minstens zo’n 15 centimeter op zwakke plekken), besluit het bestuur of de tocht doorgaat. De beroemde woorden “It giet oan” (Het gaat door) zorgen dan voor enorme opwinding in heel Nederland. Binnen enkele dagen wordt alles georganiseerd en staan duizenden deelnemers aan de start.
Meer dan een wedstrijd
Door de lange wachttijd tussen de tochten is de Elfstedentocht uitgegroeid tot een cultureel fenomeen. Het is niet alleen een sportevenement, maar ook een symbool van doorzettingsvermogen, verbondenheid en Friese trots. De geschiedenis van de tocht laat zien hoe natuur, sport en traditie samen iets unieks hebben gevormd — iets waar generaties Nederlanders van blijven dromen.
De geschiedenis van de Elfstedentocht gaat niet alleen over ijs en kou, maar vooral over de mensen die hem rijden: de deelnemers.
Wedstrijd- en toerrijders
Vanaf de eerste officiële tocht in 1909 waren er twee groepen: wedstrijdrijders en toerrijders. De wedstrijdrijders strijden om de overwinning en starten als eersten. Zij rijden in een strak tempo en kennen het ijs vaak als geen ander. Grote namen uit de schaatsgeschiedenis hebben hier hun stempel gedrukt.
De toerrijders vormen de grootste groep. Zij rijden niet voor de winst, maar om de tocht uit te rijden. Voor velen is het volbrengen van de bijna 200 kilometer een levensdroom. Het tempo ligt lager, maar de prestatie is minstens zo indrukwekkend.
Doorzettingsvermogen
De Elfstedentocht vraagt enorm veel van de deelnemers. Kou, wind, scheuren in het ijs en lange stukken tegenwind maken de tocht zwaar. In strenge winters, zoals in 1963, moesten duizenden deelnemers voortijdig opgeven. Wie de finish haalt in Leeuwarden, mag zich terecht trots voelen.
Het Elfstedenkruisje
Iedereen die de tocht officieel uitrijdt, ontvangt het felbegeerde Elfstedenkruisje. Dat kleine metalen kruisje is voor veel schaatsers waardevoller dan een medaille. Het staat symbool voor karakter, volharding en doorzettingsvermogen.
Jong en oud
Door de jaren heen deden zowel jonge sporters als oudere, ervaren schaatsers mee. De oudste deelnemers reden soms nog op hoge leeftijd mee, terwijl jonge talenten hun eerste grote uitdaging aangingen. De tocht verbindt generaties: vaders en moeders die hun kinderen vertellen over hun eigen deelname, in de hoop dat zij ooit ook kunnen starten.
Juist de deelnemers maken de Elfstedentocht tot wat hij is: geen gewone schaatswedstrijd, maar een unieke combinatie van sport, traditie en menselijke wilskracht.
Hieronder vind je de winnaars van de Elfstedentocht per editie (wedstrijd voor mannen en – vanaf 1985 – vrouwen):
Winnaars mannen
- 1909 – Minne Hoekstra
- 1912 – Coen de Koning
- 1917 – Coen de Koning
- 1929 – Klaas Schipper
- 1933 – Auke Adema
- 1940 – Sjoerd Bakker
- 1941 – Durk van der Duim
- 1942 – Piet Keizer
- 1947 – Jeen van den Berg
- 1954 – Jeen van den Berg
- 1956 – Evert van Benthem
- 1963 – Reinier Paping
- 1985 – Evert van Benthem
- 1986 – Evert van Benthem
- 1997 – Henk Angenent
Winnaars vrouwen
- 1985 – Lenie van der Hoorn
- 1986 – Tineke Dijkshoorn
- 1997 – Klasina Seinstra
Sommige namen zijn legendarisch geworden. Vooral Reinier Paping (de “Hel van ’63”) en Evert van Benthem, die twee keer won, worden nog vaak genoemd wanneer het over de Elfstedentocht gaat.
De Elfstedentocht heeft in de loop der jaren winnaars voortgebracht die een bijna mythische status kregen. Hun namen zijn onlosmakelijk verbonden met kou, doorzettingsvermogen en heroïsche beelden op natuurijs.
De zwaarste editie ooit, die van 1963, werd gewonnen door Reinier Paping. In snijdende oostenwind en extreme kou reed hij solo naar de finish. Zijn overwinning in de “Hel van ’63” maakte hem in één klap nationaal bekend. Ook Evert van Benthem schreef geschiedenis door de tocht twee keer achter elkaar te winnen, in 1985 en 1986 – iets wat zelden voorkomt in zo’n onvoorspelbare wedstrijd. De meest recente winnaar bij de mannen is Henk Angenent, die in 1997 onder zware omstandigheden als eerste over de streep kwam.
Bij de vrouwen werd de wedstrijd pas vanaf 1985 officieel verreden. Lenie van der Hoorn won de eerste officiële vrouwenwedstrijd in 1985. Later liet Klasina Seinstra in 1997 zien hoe sterk het vrouwenpeloton was, met een indrukwekkende overwinning.
De winnaars van de Elfstedentocht krijgen geen groot prijzengeld of internationale titels, maar iets wat misschien nog waardevoller is: een plek in de Nederlandse sportgeschiedenis. Hun namen blijven klinken zodra het begint te vriezen en heel Friesland zich afvraagt: zou het weer kunnen?
