Midden in het Friese landschap ligt IJlst, één van de elf steden van Friesland. Het stadje mag dan klein zijn, de geschiedenis is groot. Al eeuwenlang spelen water, hout en vakmanschap hier een belangrijke rol. Wandel je door de smalle straatjes langs de grachten, dan ontdek je al snel dat IJlst vol bijzondere verhalen zit.
Een van die verhalen begint in de negentiende eeuw met de oprichting van Nooitgedagt. In 1865 startte de IJlster smid Roelof Nooitgedagt een kleine werkplaats waar gereedschappen en houten gebruiksvoorwerpen werden gemaakt. Wat klein begon, groeide uit tot een bekende fabriek. Vooral de houten schaatsen van Nooitgedagt werden beroemd. In koude winters stonden kinderen en volwassenen door heel Friesland op deze “houtjes” op het ijs. Generaties inwoners van IJlst vonden werk in de fabriek, waardoor het bedrijf lange tijd een belangrijk onderdeel van het stadsleven was.
Nooitgedagt was echter niet de enige schaatsfabriek in IJlst. In de twintigste eeuw werd ook de naam Frisia bekend. Deze fabriek werd in 1922 opgericht door Klaas Eeltje de Vries, die samen met zijn zoon een eigen schaatsenmakerij begon. Twee jaar later werd de merknaam Frisia officieel geregistreerd. Net als bij Nooitgedagt werden hier houten schaatsen en Friese doorlopers gemaakt die in strenge winters gretig aftrek vonden. Wanneer het ijs betrouwbaar was, werden er duizenden paren verkocht. Buiten het schaatsseizoen produceerde de fabriek ook andere houten producten. De Frisia-fabriek bleef nog tot 1987 bestaan en vormt samen met Nooitgedagt een belangrijk hoofdstuk in de schaatsgeschiedenis van IJlst.
De band van IJlst met hout gaat echter nog verder terug in de tijd. Dat is goed te zien bij De Rat, de karakteristieke houtzaagmolen die al sinds 1683 bij de stad staat. Vroeger werden boomstammen via het water naar IJlst gebracht en bij de molen verwerkt. Met behulp van de wind zaagde de molen de stammen tot planken en balken voor huizen, schepen en gereedschap. Wanneer de wieken draaiden, kwam een indrukwekkend systeem van houten tandwielen en zaagramen in beweging. Vandaag de dag draait de molen nog steeds regelmatig en laat hij zien hoe hout vroeger met windkracht werd bewerkt.
Houtzaagmolen de Rat
Naast de molen ligt ook Museum en Werkplaats Houtstad IJlst, waar bezoekers alles kunnen leren over de houtindustrie, scheepsbouw en gereedschappen uit de regio.
Wie door IJlst wandelt, merkt al snel nog iets bijzonders op. Langs de grachten liggen namelijk de zogenaamde overtuinen. De huizen staan aan de ene kant van de weg, terwijl de tuinen zich aan de overkant bevinden. Dit bijzondere verschijnsel ontstond eeuwen geleden, toen het water een belangrijke rol speelde in het dagelijks leven. De grachten werden gebruikt voor transport, maar ook voor huishoudelijke taken zoals het wassen van kleding. Het linnengoed werd daarna op de grasvelden aan de overkant van het huis uitgespreid om te bleken in de zon. Zo ontstond het unieke straatbeeld dat IJlst nog altijd zo herkenbaar maakt.
De overtuinen
Ook in het centrum van de stad is een modern element te vinden dat de aandacht trekt. Daar staat The Immortal Flower – Rikka, een fontein ontworpen door de Japanse kunstenaar Shinji Ohmaki. Het kunstwerk lijkt op een grote bloem die uit het water groeit. De fontein maakt deel uit van het internationale kunstproject 11fountains, waarbij iedere Friese Elfstedenstad een eigen fontein kreeg. Het zachte geluid van het stromende water en de elegante vorm van de bloem passen goed bij de rustige sfeer van het stadje.
The Immortal Flower – Rikka
Een ander verhaal dat onlosmakelijk met IJlst verbonden is, is dat van de beroemde Elfstedentocht. Wanneer strenge winters Friesland in hun greep houden en het ijs dik genoeg is, verandert de provincie in het decor van deze legendarische schaatstocht van bijna tweehonderd kilometer langs de elf Friese steden. Ook IJlst maakt deel uit van deze route. Schaatsers glijden dan via het ijs langs de grachten van de stad, toegejuicht door bewoners en toeschouwers langs de kant.
Hoewel de tocht maar zelden wordt verreden, leeft de Elfstedentraditie sterk voort in de stad. De verhalen over barre tochten, doorzettingsvermogen en Friese winters worden nog altijd doorgegeven. Voor veel inwoners hoort het schaatsen bij de identiteit van de stad – iets wat ook terug te zien is in de geschiedenis van de schaatsfabrieken die hier ooit stonden.
Een belangrijke rol in dit alles speelt de Geeuw, de rivier die dwars door IJlst stroomt. Eeuwenlang was deze waterweg van groot belang voor handel en vervoer. Schepen brachten hout, goederen en bouwmaterialen naar de stad en vertrokken weer met producten die hier werden gemaakt. Vandaag de dag geeft de Geeuw de stad nog steeds haar karakter: een rustig lint van water waar bruggen, oude huizen en overtuinen samen het historische gezicht van IJlst vormen. 🌊
Samen vertellen deze plekken het verhaal van IJlst: een stad waar water, hout en vakmanschap al eeuwenlang samenkomen. Van de draaiende wieken van de molen tot de overtuinen langs de grachten en de verhalen van de oude schaatsfabrieken – overal in de stad is de geschiedenis nog zichtbaar.
Wie IJlst bezoekt, ontdekt dat achter het rustige karakter van dit kleine stadje een verrassend rijk verleden schuilgaat.
